Gezginin Şarkısı - Keşif Defteri

  Müzik tarihinde bazen öyle isimlerle karşılaşıyorum ki, haklarında okudukça neden bugüne kadar pek tanınmadıklarını hem merak ediyorum, hem de duruma hayıflanıyorum. Ermenegildo del Cinque de onlardan biri. Üstelik hikâyesi yalnızca müzikle sınırlı değil. Roma'da yaşayan bir soylu, din adamı, şair, ressam ve tutkulu bir viyolonselci. Lakin onu benim için çok önemli kılan detay viyolonsel için yazdığı sonatların sayısınınn muazzam oluşu!   18.yüzyılda viyolonsel giderek daha bağımsız bir çalgı hâline geliyordu. Uzun süre müzik topluluklarında bas çizgisini güçlendirmekle görevli olan bu çalgı, artık kendi başına şarkı söylemeye, virtüozların elinde yeni olanaklarını göstermeye başlamıştı. Konçertoların efendilerinden Antonio Vivaldi muazzam viyolonsel konçertoları yazıyordu. Luigi Boccherini ise birkaç on yıl sonra çalgının repertuvarını olağanüstü biçimde genişletecekti. Ama aynı dönemde Roma'da, viyolonsel için neredeyse durmaksızın beste yapan başka biri vardı: Ermene...

Bir bestecinin hayatını araştırırken bazen müziğinden önce başka bir şey dikkatimizi çeker. Bir mektup, eski bir defter, yıllardır açılmamış bir arşiv dosyası… Miguel de Irízar'ın hikâyesinde beni asıl ilgilendiren de böyle bir ayrıntı oldu 17.yüzyıl İspanya'sında yaşamış bu besteciden geriye yalnızca yüzlerce müzik eseri değil, tam 362 mektup kalmış. Üstelik bunlar, onun yazdığı değil, kendisine gönderilen mektuplar! İspanya'nın farklı şehirlerinde çalışan müzisyenlerden gelen, müzik alışverişini, iş arayışlarını, yeni besteleri ve dönemin gündelik mesleki sorunlarını anlatan yazışmalar. Böyle bir arşiv, yalnızca bir bestecinin değil, bir dönemin müzik dünyasının kapısını açıyor. Miguel de Irízar y Domenzáin, 1635 yılında İspanya'nın Navarra bölgesindeki Artajona'da doğdu. Babası taş ustasıydı. Müziğe nasıl başladığını kesin olarak bilmiyoruz. Ancak çocuk yaşta León Katedrali'nin korosuna girdiğini, daha sonra Toledo Katedrali'nde de şarkı söylediğini biliy...

Bir bestecinin tarihte bıraktığı en önemli iz, her zaman bestelediği müzik olmayabiliyor. Bazen yazdığı bir kitap, yüzlerce eserden daha uzun ömürlü oluyor. Johann Joseph Fux'un hikâyesi de biraz böyle. Bugün adını müzik tarihi kitaplarında gördüğümüzde karşımıza çoğunlukla Gradus ad Parnassum çıkıyor. Oysa Fux, yaşadığı dönemde Avrupa'nın en önemli müzik merkezlerinden biri olan Viyana'da, Habsburg sarayının müzik yaşamını yöneten güçlü bir isimdi. Operalar, oratoryolar, ayin müzikleri ve çalgısal eserler besteleyen, imparatorların hizmetinde çalışan bir müzisyendi. Ama onu ölümünden sonra kuşaklar boyunca yaşatan, 1725 yılında yayımladığı bir müzik kuramı kitabı oldu. Hikâyenin başına dönelim. Johann Joseph Fux, yaklaşık 1660 yılında, Avusturya'nın Steiermark bölgesindeki Hirtenfeld'de dünyaya geldi. Mütevazı bir köylü ailesinin çocuğuydu. Bu küçük yerleşimden Viyana imparatorluk sarayına uzanan yolculuğunun bütün ayrıntılarını bilmiyoruz. Graz'da eğitim gördü...

Müzik tarihinin biraz da unutulmuş isimlerin tarihi olduğunu düşünürüm zaman zaman. Yaşadıkları dönemde tanınan, eserleri yayımlanan, müzikleri Avrupa'nın farklı kentlerinde seslendirilen nice besteci, bugün birkaç satırlık biyografilerde yaşıyor. Bazılarının adını ancak eski bir el yazmasında, bir konser programında ya da hiç beklemediğimiz bir kayıtta görüyoruz. Andrea Zani de böyle bir besteci. Onunla tanışmak için 18. yüzyılın ilk yarısına, Kuzey İtalya'ya gitmemiz gerekiyor. Zani, 1696 yılında, Cremona yakınlarındaki Casalmaggiore'de dünyaya geliyor. Burası, keman yapımcılığının Avrupa'daki en önemli merkezlerinden birine pek de uzak değil. Stradivari'nin yaşadığı, kemanın giderek daha parlak bir solo çalgıya dönüştüğü bir coğrafyadayız. Zani'nin ilk öğretmeni babası Francesco. Ardından başka kemancılarla çalışıyor ve yeteneği sayesinde çevresinde tanınmaya başlıyor. Fakat yaşamının yönünü değiştiren karşılaşma, besteci Antonio Caldara ile oluyor. Caldara, ...

Bazı bestecilerin yaşam öyküleri, yazdıkları müzik kadar ilgi çekicidir. Alessandro Stradella’nınki ise neredeyse bir macera romanıdır. Öyle ki 17. yüzyılda yaşadığı olaylar, ölümünden sonra romanlara ve operalara konu olmuş, müziği kadar çalkantılı hayatıyla da hatırlanmasına yol açmıştır. 1643’te Bologna’da aristokrat bir ailede dünyaya gelen Antonio Alessandro Boncompagno Stradella, henüz yirmili yaşlarında yetenekli bir besteci olarak tanınmaya başlamıştı. Roma, dönemin önemli müzik merkezlerinden biriydi. Saraylar, kiliseler ve aristokrat konakları müzisyenlere fırsatlar sunuyordu. Stradella da bu ortamda kendisine yer bulmakta gecikmedi. Roma’da sürgün hayatı yaşayan İsveç Kraliçesi Kristina’nın çevresiyle ilişkiler kurdu; soylular için sipariş üzerine eserler besteledi. Operalar, kantatlar, oratoryolar, çalgı müziği… Üretkenliği şaşırtıcıydı. Üstelik bütün bunları sürekli bir saray görevine bağlı kalmadan, büyük ölçüde bağımsız bir besteci olarak gerçekleştiriyordu. Ne var ki mü...

Müzik tarihinin büyüleyici yanlarından biri, ne kadar çok şey bildiğimizi düşünürsek düşünelim, bizi şaşırtacak yeni bir ismin, yeni bir eserin her zaman bir yerlerde bekliyor olması. Bazen rastlantıyla karşılaştığımız bir beste, hiç tanımadığımız bir müzisyenin dünyasına açılan kapı oluveriyor. Ben Isabella Leonarda'yı, Gezginin Şarkısı programım için müzik araştırırken tanıdım. Adını daha önce duymadığım bu 17. yüzyıl İtalyan bestecisinin yaşamını ve eserlerini araştırmaya başladığımda, duyduğum hayranlığa bir de soru eklendi: Bugüne kadar nasıl olur da bu muhteşem besteciyle yollarımız kesişmemişti? Aslında bu soru yalnızca Isabella Leonarda ile ilgili değildi. Müzik tarihini öğrenirken, dinlerken ve anlatırken karşımıza çıkan bestecilerin büyük çoğunluğunun erkek olması, kadınların bu alanda yeterince üretmediği anlamına mı geliyordu? Elbette hayır. Kadınlar her dönemde müzik yaptılar, bestelediler, öğrettiler. Ancak eserlerini duyurabilme, yayımlatabilme ve sonraki kuşaklara a...