Alessandro Stradella: Müziğin zarafeti, Hayatın Karmaşası

Bazı bestecilerin yaşam öyküleri, yazdıkları müzik kadar ilgi çekicidir. Alessandro Stradella’nınki ise neredeyse bir macera romanıdır. Öyle ki 17. yüzyılda yaşadığı olaylar, ölümünden sonra romanlara ve operalara konu olmuş, müziği kadar çalkantılı hayatıyla da hatırlanmasına yol açmıştır.

1643’te Bologna’da aristokrat bir ailede dünyaya gelen Antonio Alessandro Boncompagno Stradella, henüz yirmili yaşlarında yetenekli bir besteci olarak tanınmaya başlamıştı. Roma, dönemin önemli müzik merkezlerinden biriydi. Saraylar, kiliseler ve aristokrat konakları müzisyenlere fırsatlar sunuyordu. Stradella da bu ortamda kendisine yer bulmakta gecikmedi.

Roma’da sürgün hayatı yaşayan İsveç Kraliçesi Kristina’nın çevresiyle ilişkiler kurdu; soylular için sipariş üzerine eserler besteledi. Operalar, kantatlar, oratoryolar, çalgı müziği… Üretkenliği şaşırtıcıydı. Üstelik bütün bunları sürekli bir saray görevine bağlı kalmadan, büyük ölçüde bağımsız bir besteci olarak gerçekleştiriyordu.

Ne var ki müzikteki başarısını özel hayatındaki ilişkilerinde gösterebildiğini söylemek pek mümkün değil. Roma’da adı yalnızca besteleriyle değil, mali usulsüzlüklerle de duyulmaya başladı. Besteci Carlo Ambrogio Lonati ile birlikte giriştiği kuşkulu işler başını derde soktu. Ardından gelen gönül maceraları durumunu iyice güçleştirdi. Sonunda Roma’dan ayrılmak zorunda kaldı.

Ancak asıl büyük macera Venedik’te başlayacaktı. 1677’de varlıklı soylu Alvise Contarini’nin çevresinde çalışmaya başlayan Stradella, onun koruması altındaki Agnese van Uffele’ye müzik dersleri vermekle görevlendirildi. Öğretmenle öğrencisi arasındaki yakınlık kısa sürede bir aşk ilişkisine dönüştü. İkili birlikte Torino’ya kaçtı.

Contarini’nin öfkesi dinmek bilmiyordu. Olay, aristokratik çevrelerde bir namus meselesine dönüşmüştü. İlişki, dinî makamların müdahaleleri ve tehditlerle karmaşıklaştı. Ekim 1677’de Torino sokaklarında iki saldırgan Stradella’yı bıçakladı. Ağır yaralanmıştı ama hayattaydı. Saldırının ardında Contarini’nin bulunduğuna ilişkin güçlü iddialar vardı.

Bu olayın çevresinde zamanla ilginç bir efsane gelişti: Stradella’yı öldürmek için gönderilen katillerin, onun müziğini dinleyince cinayetten vazgeçtikleri anlatıldı. Tarihsel gerçekliği doğrulanamayan bu hikâye, bestecinin romantik çağdaki şöhretini de besledi.

1678’de Cenova’ya yerleşen Stradella’nın müzik yaşamı yeniden canlandı. Aristokrat ailelerden siparişler aldı, tiyatrolar için eserler hazırladı. Özellikle vokal müzikteki ustalığı ona saygınlık kazandırdı. Aslında müzik tarihindeki yeri, maceralı yaşamöyküsünün çok ötesindedir.

Barok dönemin önemli biçimlerinden concerto grosso’nun gelişimine katkıda bulunan öncüler arasında sayılır. Küçük bir çalgı topluluğuyla daha geniş bir topluluğun karşılıklı ilişkisine dayanan bu anlayış, sonraki kuşaklarda Arcangelo Corelli gibi bestecilerin elinde olgunlaşacaktı.

Kantatları da ayrı bir önem taşır. Melodilerindeki akıcılık, insan sesini kullanışındaki incelik ve müziği metnin duygusal içeriğine göre biçimlendirmesi, onu çağdaşlarından ayırır. Aryalarında kimi zaman yalın bir hüzün, kimi zaman coşkulu bir dramatik anlatım duyulur. Dinleyiciyi etkileyen yalnızca güzel melodiler değil, sözcüklerle müzik arasında kurduğu güçlü ilişkidir.

Dinsel müziğinde de aynı duyarlılık hissedilir. Noel kantatı olarak tanınan eserinde seslerin ve çalgıların birbirine örüldüğü zarif doku dikkat çeker. Stradella’nın müziğinde gösterişten çok anlatımın öne çıktığı anlar vardır.

Fakat Cenova’da yakaladığı huzur da uzun sürmeyecekti. 25 Şubat 1682’de, henüz otuz sekiz yaşındayken, kentin Piazza Banchi meydanında bıçaklanarak öldürüldü. Cinayetin ardında güçlü Lomellini ailesiyle bağlantılı kişilerin bulunduğu ileri sürüldü; olayın bütün ayrıntıları bugün bile kesin biçimde aydınlatılmış değildir.

Yaşamı, sanki kendi yazdığı trajik operalardan birinin son perdesiymiş gibi noktalandı. Yüzyıllar boyunca aşkları, kaçışları ve cinayeti anlatıldı durdu. Friedrich von Flotow da 1844’te sahnelenen Alessandro Stradella operasında bu hayatı yeniden kurguladı.

Ama belki de Stradella’ya yapılabilecek en büyük haksızlık, onu yalnızca bu maceraların kahramanı olarak hatırlamak olur. Çünkü geriye kalan müziği dinlediğimizde, insan sesinin olanaklarını derinlemesine kavramış, melodinin duygusal gücünü bilen, Barok müziğin gelişiminde kendine özgü bir yer edinmiş usta bir besteciyle karşılaşırız. Hayatı kargaşa içinde geçmiş olabilir. Ama müziğinde, bütün o kargaşanın arasından sıyrılıp günümüze ulaşan olağanüstü bir zarafet vardır.

Dinleme önerileri

Lasciate ch’io respiri — girişteki Largo ve Allegro — Vokal anlatımın yanı sıra çalgısal renkleri de duyabilmek için güzel bir başlangıç. Alessandro Stradella Consort yorumunu arayabilirsiniz.

Sonata a otto viole con una tromba, Re majör — Sekiz yaylı çalgı ve trompet arasındaki canlı diyalog, Stradella’nın çalgı yazısındaki yaratıcılığını gösteriyor.

Cantata per il Santissimo Natale (Noel Kantatı) — Bestecinin dinsel müziğindeki dramatik inceliği keşfetmek için. Schola Cantorum Basiliensis / August Wenzinger kaydı tarihsel açıdan ilginç bir seçenek.

San Giovanni Battista (oratoryo) — Dramatik anlatım ile insan sesine verdiği önemi daha geniş ölçekte dinlemek isteyenler için.

Kaynakça

Garavaglia, Andrea. “Stradella, Alessandro.” Dizionario Biografico degli Italiani, c. 94, Treccani, 2019.

Gianturco, Carolyn. Alessandro Stradella (1639–1682): His Life and Music. Oxford University Press, 1994. (Doğum tarihine ilişkin eski bilgileri içerir.)

Gianturco, Carolyn. “The Oratorios of Alessandro Stradella.” Proceedings of the Royal Musical Association, c. 101, 1974, s. 45–57.

Allam, Edward. “Alessandro Stradella.” Proceedings of the Royal Musical Association, c. 80, 1953, s. 29–42.

Treccani, Enciclopedia on line, “Alessandro Stradella.”