Johann Joseph Fux: Bestecilerin Öğretmeni

Bir bestecinin tarihte bıraktığı en önemli iz, her zaman bestelediği müzik olmayabiliyor. Bazen yazdığı bir kitap, yüzlerce eserden daha uzun ömürlü oluyor. Johann Joseph Fux'un hikâyesi de biraz böyle.

Bugün adını müzik tarihi kitaplarında gördüğümüzde karşımıza çoğunlukla Gradus ad Parnassum çıkıyor. Oysa Fux, yaşadığı dönemde Avrupa'nın en önemli müzik merkezlerinden biri olan Viyana'da, Habsburg sarayının müzik yaşamını yöneten güçlü bir isimdi. Operalar, oratoryolar, ayin müzikleri ve çalgısal eserler besteleyen, imparatorların hizmetinde çalışan bir müzisyendi.

Ama onu ölümünden sonra kuşaklar boyunca yaşatan, 1725 yılında yayımladığı bir müzik kuramı kitabı oldu.

Hikâyenin başına dönelim.

Johann Joseph Fux, yaklaşık 1660 yılında, Avusturya'nın Steiermark bölgesindeki Hirtenfeld'de dünyaya geldi. Mütevazı bir köylü ailesinin çocuğuydu. Bu küçük yerleşimden Viyana imparatorluk sarayına uzanan yolculuğunun bütün ayrıntılarını bilmiyoruz. Graz'da eğitim gördüğünü, ardından Viyana'ya yerleştiğini biliyoruz.

1696 yılında Viyana'daki Schottenkirche'nin orgcusu oldu. İki yıl sonra imparatorluk sarayında besteci olarak görev yapmaya başladı. 1705'te Aziz Stefan Katedrali'nin müzik yönetimini üstlendi. 1715 yılında ise imparatorluk sarayının başkapelmeisterliğine yükseldi.

Düşünün, küçük bir Avusturya köyünden gelen bir müzisyen, artık imparatorluk sarayının bütün müzik etkinliklerinden sorumlu.

Fux'un bu görevde geçirdiği yıllar, Viyana'nın Avrupa müzik yaşamındaki öneminin giderek arttığı bir döneme rastlıyor. Saray törenleri, dinsel kutlamalar, operalar ve büyük müzik gösterileri, imparatorluğun görkemini sergilemenin yollarından biriydi. Fux da bu dünyanın merkezindeydi.

Bugün elimizde ona ait altı yüzden fazla eser bulunuyor. Üstelik bunlar yalnızca kilise müziğinden ibaret değil. Operalar, oratoryolar, oda müziği eserleri ve çalgısal besteler de var.

Ne var ki müzik tarihi Fux'a başka bir rol biçmiş: Bestecilerin öğretmeni olmak.

1725 yılında Viyana'da yayımlanan Gradus ad Parnassum, Latince bir başlık taşıyor. Türkçeye yaklaşık olarak “Parnassos'a Çıkan Basamaklar” diye çevirebiliriz.

Parnassos, Yunan mitolojisinde Apollon ve Musalarla ilişkilendirilen, şiirin ve sanatın simgesi olan dağ. Dolayısıyla kitabın başlığı yalnızca teknik bir müzik eğitimini değil, sanatın doruğuna doğru yapılan bir yolculuğu da çağrıştırıyor.

Böyle bir başlığın bir müzik kuramı kitabına verilmesini çok anlamlı buluyorum. Çünkü Fux, iyi bir besteci olmanın bir anda ulaşılacak bir hedef olmadığını, sabırla çıkılması gereken basamaklar bulunduğunu anlatmak istiyor.

Kitabın en ilginç yanıysa anlatım biçimi.

Fux, kontrpuan kurallarını yalnızca maddeler hâlinde sıralamıyor. Bunun yerine bir öğretmenle öğrenciyi karşı karşıya getiriyor. Öğretmenin adı Aloysius, öğrencininki Josephus.

Aloysius'un temsil ettiği kişi, Rönesans'ın büyük bestecisi Giovanni Pierluigi da Palestrina. Josephus ise Fux'un kendisini çağrıştırıyor.

Böylece 18. yüzyılda yaşayan bir besteci, kendisinden yaklaşık iki yüzyıl önce yaşamış bir ustayla hayalî bir ders ortamında buluşuyor.

Konuşmalar ilerledikçe öğrenci sorular soruyor, hatalar yapıyor, öğretmen açıklıyor, düzeltiyor ve yeni alıştırmalar veriyor.

Bu yöntemin bugün bile etkileyici olduğunu düşünüyorum. Çünkü müzik öğrenmenin yalnızca kuralları ezberlemek değil, seslerin birbirleriyle nasıl ilişki kurduğunu anlamak olduğunu hatırlatıyor.

Peki kontrpuan tam olarak nedir?

En basit anlatımıyla, birbirinden bağımsız melodilerin aynı anda duyulurken anlamlı bir müzikal bütün oluşturmasıdır. Bir melodiyi dinlerken başka bir melodinin de kendi yolunda ilerlediğini düşünün. İkisi birbirini taklit edebilir, birbirine karşı çıkabilir, bazen yaklaşır, bazen uzaklaşır. Ama sonunda aynı müziğin parçalarıdır.

Fux'un geliştirdiği öğretim yöntemi, bu ilişkileri adım adım öğrenmeye dayanıyor.

Önce bir notaya karşı bir nota yazılıyor. Ardından bir notaya karşı iki nota, sonra dört nota… Daha sonra senkopların ve ritmik çeşitliliğin devreye girdiği alıştırmalar geliyor. Son aşamada ise öğrenci, öğrendiği bütün bu yöntemleri daha serbest biçimde bir araya getiriyor.

Bunlar müzik eğitiminde bugün de kullanılan beş tür kontrpuan, yani five species of counterpoint olarak biliniyor.

Burada Fux'un önemli bir tercihi var. 18. yüzyılın başlarında müzik dünyası değişiyor, yeni anlatım biçimleri ortaya çıkıyor. Fux ise öğretiminde Rönesans polifonisinin dengeli ve disiplinli dünyasını örnek alıyor.

Bu, geçmişe duyulan basit bir özlem değil. Ona göre sağlam bir bestecilik eğitimi, seslerin bağımsızlığını ve birlikte hareket etme kurallarını öğrenmekle başlamalı.

Gradus ad Parnassum kısa sürede büyük bir etki yaratıyor. Önce Latince yayımlanan eser, sonraki yıllarda başka dillere çevriliyor. Bestecilik eğitiminin temel kitaplarından biri hâline geliyor.

Joseph Haydn'ın kontrpuan öğreniminde Fux'un yönteminden yararlandığını biliyoruz. Mozart da bu geleneğin içinden yetişiyor. Beethoven ise kitabı incelemekle kalmıyor, kendi öğrencisi Arşidük Rudolph için hazırladığı öğretim notlarında Fux'tan örnekler aktarıyor.

Beethoven'ın el yazısıyla kopyaladığı bu örneklerin bugün Bonn'daki Beethoven-Haus koleksiyonunda korunuyor olması, bana müzik tarihinin en güzel ayrıntılarından biri gibi geliyor.

Bir bestecinin yazdığı kurallar, başka bir büyük bestecinin el yazısında yeniden karşımıza çıkıyor.

Fux'un kendisine dönersek…

Bütün bu öğretici kimliğinin ardında, müziği de yeniden dinlenmeyi hak eden bir besteci var. Özellikle Concentus musico-instrumentalis başlıklı çalgısal eserler koleksiyonu, onun yalnızca katı kontrpuan kurallarıyla ilgilenen biri olmadığını gösteriyor. Dans ritimleri, renkli çalgı birleşimleri ve Barok dönemin canlı anlatımı bu müziklerde kendini duyuruyor.

Dinsel eserlerinde ise daha ciddi, kimi zaman görkemli bir ses dünyasıyla karşılaşıyoruz. Missa canonica ve Requiem besteleri, kontrpuan konusundaki ustalığının yalnızca kitap sayfalarında kalmadığını hatırlatıyor.

Fux, yaşamının son yıllarında sağlık sorunlarıyla uğraştı. 13 Şubat 1741'de Viyana'da hayatını kaybetti.

Ardında yüzlerce eser ve bestecilik eğitimini yüzyıllarca etkileyecek bir kitap bıraktı.

Bazen düşünüyorum: Fux, bugün adının Mozart, Haydn ve Beethoven gibi bestecilerle birlikte anılacağını bilseydi ne hissederdi?

Belki de kitabının başlığındaki Parnassos Dağı'nı hatırlardı.

Çünkü o dağın zirvesine ulaşmanın yalnızca yetenekle değil, emekle, sabırla ve her gün biraz daha yükselmekle mümkün olduğunu anlatmıştı.

Johann Joseph Fux'un kendi müziği bugün pek sık duyulmuyor olabilir. Ama onun açtığı basamaklardan geçen bestecilerin müziğini hâlâ dinliyoruz.

Dinleme Önerileri

1. Concentus musico-instrumentalis (1701)

Fux'un yalnızca kontrpuan kurallarını öğreten bir kuramcı değil, aynı zamanda son derece renkli bir Barok bestecisi olduğunu keşfetmek için güzel bir başlangıç. Özellikle uvertürlerde Fransız ve İtalyan üsluplarının nasıl bir araya geldiğine kulak verin.

Önerilen kayıt: Neue Hofkapelle Graz, Lucia Froihofer ve Michael Hell yönetiminde, cpo.

2. Kaiserrequiem

Fux'un dinsel müziğindeki görkemi ve çok sesli yazı ustalığını duyabileceğimiz eserlerden biri. Özellikle Kyrie bölümünde farklı seslerin birbirleriyle kurduğu ilişkiyi dinlemek, Gradus ad Parnassum üzerine okuduklarımızı müzikte karşılaştırmak açısından ilginç olabilir.

3. Missa canonica

Fux'un kontrpuan ustalığını doğrudan müziğinde aramak isteyenler için. Kanonik yazı tekniğinin yalnızca bir bestecilik alıştırması olmadığını, aynı zamanda güçlü bir müzikal anlatıma dönüşebildiğini gösteren eserlerden.

Fux'un kitabında öğrencilere anlattığı kuralların, kendi müziğinde nasıl hayat bulduğunu merak edenler için üç küçük dinleme durağı…

Kaynakça

1. Fux, Johann Joseph. Gradus ad Parnassum. Viyana, Johann Peter van Ghelen, 1725. Yazımızın merkezindeki eserin özgün baskısı. Library of Congress dijital nüshası.

2. Fux, Johann Joseph. The Study of Counterpoint from Johann Joseph Fux's Gradus ad Parnassum. Çeviri ve editör: Alfred Mann. W. W. Norton, gözden geçirilmiş baskı, 1971. Fux'un kontrpuan öğretim yöntemini anlamak için temel İngilizce kaynak.

3. Bent, Ian. “Steps to Parnassus: Contrapuntal Theory in 1725.” Thomas Christensen (ed.), The Cambridge History of Western Music Theory, Cambridge University Press, 2002, s. 554–602. Kitabın müzik kuramı tarihindeki yerini inceleyen akademik çalışma.

4. Beethoven-Haus Bonn. Johann Joseph Fux, Gradus ad Parnassum – Auszug, Autograph Beethovens. Beethoven'ın Fux'un kitabından kendi eliyle kopyaladığı füg örnekleri ve bunların öğretim bağlamına ilişkin açıklamalar. Beethoven'ın el yazmalarını incele.

5. Wienbibliothek im Rathaus. Gradus ad Parnassum, 1725 tarihli özgün baskının dijital koleksiyon kaydı. Viyana Kütüphanesi nüshası.