Andrea Zani: Yarım Kalan Bir Yolculuk
Müzik tarihinin biraz da unutulmuş isimlerin tarihi olduğunu düşünürüm zaman zaman. Yaşadıkları dönemde tanınan, eserleri yayımlanan, müzikleri Avrupa'nın farklı kentlerinde seslendirilen nice besteci, bugün birkaç satırlık biyografilerde yaşıyor. Bazılarının adını ancak eski bir el yazmasında, bir konser programında ya da hiç beklemediğimiz bir kayıtta görüyoruz.
Andrea Zani de böyle bir besteci.
Onunla tanışmak için 18. yüzyılın ilk yarısına, Kuzey İtalya'ya gitmemiz gerekiyor. Zani, 1696 yılında, Cremona yakınlarındaki Casalmaggiore'de dünyaya geliyor. Burası, keman yapımcılığının Avrupa'daki en önemli merkezlerinden birine pek de uzak değil. Stradivari'nin yaşadığı, kemanın giderek daha parlak bir solo çalgıya dönüştüğü bir coğrafyadayız.
Zani'nin ilk öğretmeni babası Francesco. Ardından başka kemancılarla çalışıyor ve yeteneği sayesinde çevresinde tanınmaya başlıyor. Fakat yaşamının yönünü değiştiren karşılaşma, besteci Antonio Caldara ile oluyor.
Caldara, o yıllarda Viyana'daki Habsburg sarayının önemli müzik insanlarından biri. Zani'nin Viyana'ya uzanan yolculuğunda onun desteğinin bulunduğu anlaşılıyor. Nitekim 1733 yılında Zani'yi Viyana'da, Caldara'nın vasiyetnamesine tanıklık ederken buluyoruz.
Böyle küçük tarihsel ayrıntıları severim. Bir bestecinin yaşamında bazen tek bir imza, yıllar sonra onun nerede bulunduğunu, kimlerle görüştüğünü ve hangi çevrelere girdiğini anlatan değerli bir ipucuna dönüşebiliyor.
Zani'nin Viyana yıllarının bütün ayrıntılarını bilmiyoruz. Saray çevresinde tanındığı, kemancı ve besteci olarak etkinlik gösterdiği anlaşılıyor. Ancak imparatorluk sarayında resmî bir görev üstlendiğini kesin olarak söyleyemiyoruz.
Peki müziği?
Zani'yi dinlemeye başladığımızda, özellikle konçertolarında, Vivaldi'nin dünyasından tanıdığımız bir canlılıkla karşılaşıyoruz. Hızlı bölümlerdeki hareket, solo çalgı ile orkestranın karşılıklı konuşması, kimi zaman neredeyse sabırsız bir enerjiyle ilerleyen ritimler…
Ama biraz daha dikkatli dinleyince başka bir şey de duyuluyor. Barok müziğin yoğun anlatımı yer yer hafifliyor; melodiler daha yalın, müzikal cümleler daha açık bir biçim kazanıyor. Zani, bir bakıma iki müzik dünyasının arasında duruyor.
1729'da yayımlanan ve altı oda senfonisiyle altı konçertoyu bir araya getiren Op. 2 koleksiyonu, bu değişimi izlemek açısından ilginç. Henüz Haydn'ın senfonilerine ulaşmış değiliz; ama senfoninin gelecekte alacağı biçimin ilk işaretleri duyulmaya başlamış durumda.
Benim asıl ilgimi çeken eserleri ise on iki viyolonsel konçertosu.
Viyolonselin sesini hep insan sesine yakın bulmuşumdur. Özellikle orta ve pes ses bölgesinde, başka yaylı çalgılarda pek rastlamadığımız bir sıcaklığı vardır. Bir viyolonsel melodisi bazen sözcükleri olmayan bir konuşma gibi gelir kulağıma.
Zani'nin konçertolarını dinlerken de bu duyguyu yaşadım.
18. yüzyılın ilk yarısında viyolonsel, orkestranın bas çizgisini destekleyen görevinden sıyrılıp giderek daha bağımsız bir solo çalgıya dönüşüyordu. Elbette Vivaldi'nin viyolonsel konçertolarını biliyoruz. Ama aynı dönemde bu çalgının olanaklarını araştıran başka besteciler de vardı. Zani, bunların arasında yeniden keşfedilmeyi hak eden isimlerden biri.
On iki konçertonun her biri üç bölümden oluşuyor. Hızlı bölümlerde viyolonselden çeviklik, teknik ustalık ve zaman zaman oldukça atak bir anlatım bekleniyor. Yavaş bölümlerdeyse müzik bambaşka bir dünyaya açılıyor.
Bence Zani'nin en ilginç yanı burada. Virtüözlüğü göstermekle yetinmiyor; viyolonselin şarkı söylemesini de istiyor.
Özellikle minör tonalitedeki konçertoların ağır bölümlerinde, İtalyan Barok müziğinin o tanıdık hüznüyle karşılaşıyoruz. Ama bu hüzün her zaman karanlık değil. Bazen birkaç ölçülük bir melodinin içinde, neredeyse belli belirsiz bir iç çekiş gibi duyuluyor.
Bu müzikleri dinlerken insan ister istemez şunu düşünüyor: Böylesine güzel eserler nasıl olup da yüzyıllarca unutulabiliyor?
Zani'nin viyolonsel konçertoları uzun süre el yazması kaynaklarda kaldı. Bestecinin yaşamı ve eserleri üzerine kapsamlı araştırmalar yapan müzikolog Jillian Ruth Ward'ın çalışmaları, bu müziğin yeniden gün ışığına çıkmasında önemli bir dönüm noktası oldu.
Ward, 2010 yılında tamamladığı doktora araştırmasında Zani'nin yaşamını ve eserlerini inceledi; konçertoların modern icralara ulaşabilmesi için gerekli nota çalışmalarını gerçekleştirdi.
Ardından viyolonselci Martin Rummel devreye girdi.
Rummel, Die Kölner Akademie ve şef Michael Alexander Willens ile birlikte Zani'nin on iki viyolonsel konçertosunun tamamını kaydetti. 2013 yılında yayımlanan bu kayıt, bestecinin müziğiyle tanışmak isteyenler için bugün önemli bir kaynak.
Rummel'in kayıt sürecini anlatırken kullandığı bir benzetme var: Daha önce kimsenin ayak basmadığı taze kar üzerinde yürümek.
Bundan daha güzel bir keşif duygusu olabilir mi?
Düşünsenize, yaklaşık üç yüz yıl önce yazılmış notalar var önünüzde. Bir zamanlar birilerinin çaldığı, dinlediği, belki çok sevdiği müzikler bunlar. Sonra sessizlik başlıyor. Kuşaklar değişiyor, müzik zevkleri değişiyor, bestecinin adı unutuluyor.
Ve bir gün, o notalar yeniden ses oluyor.
Zani'nin yaşam öyküsünün sonuysa oldukça hüzünlü.
1730'ların sonlarına doğru memleketi Casalmaggiore'ye döndüğünü biliyoruz. Yaşamının geri kalan bölümünde burada bulunuyor, zaman zaman çevre kentlere gidiyor.
1757 yılının eylül ayında yine bir yolculukta. Bu kez Mantova'ya gidiyor. Ancak içinde bulunduğu atlı araba devriliyor ve Zani, geçirdiği kazanın ardından 28 Eylül 1757'de yaşamını yitiriyor.
Altmış birinci doğum gününe ulaşmasına yalnızca birkaç hafta kalmış.
Bir müzisyenin yaşamının böyle, bir yol üzerinde son bulması insanı ister istemez düşündürüyor. Hele onun müziğinin de ölümünden sonra uzun bir yolculuğa çıkıp neredeyse üç yüzyıl boyunca sessiz kalacağını bildiğimizde…
Bugün Andrea Zani'nin viyolonsel konçertolarını dinlerken aklımdan geçen şey şu: Müzik tarihinde unutulmak, mutlaka geride bırakılmayı hak etmek anlamına gelmiyor.
Bazen bir bestecinin yeniden duyulması için meraklı bir araştırmacının, eski notaların peşine düşen bir müzisyenin ve o müziğe kulak vermeye hazır dinleyicilerin bir araya gelmesi gerekiyor.
Andrea Zani'nin müziği bize biraz da bunu hatırlatıyor.
Üç yüz yıl sonra bile anlatacak bir hikâyesi olan besteciler var. Yeter ki dinlemeye devam edelim.
Dinleme Önerileri
1. Viyolonsel Konçertosu No. 2, La minör (WD 789)
Allegro – Larghetto – Allegro
Zani ile tanışmaya buradan başlayabiliriz. Özellikle ikinci bölüm Larghetto, viyolonselin şarkı söyleyen yanını dinlemek için güzel bir fırsat.
2. Viyolonsel Konçertosu No. 6, Sol minör (WD 797)
Allegro – Adagio – Allegro
Minör tonalitenin dramatik karakteriyle hızlı bölümlerin hareketliliği arasında gidip gelen bir eser. Özellikle Adagio bölümüne kulak vermenizi öneririm.
3. Viyolonsel Konçertosu No. 12, Fa minör (WD 799)
Allegretto – Adagio – Allegro assai
Konçertoların daha içe dönük ve yoğun anlatımını keşfetmek için. Özellikle Adagio bölümünü dinleme listenize ekleyin.
Bu üç eser de aynı kayıtta bulunuyor: Martin Rummel (viyolonsel), Die Kölner Akademie, Michael Alexander Willens (şef), Capriccio C5145 (2013). Bölüm adları ve eser numaraları albümün resmî kayıt listesiyle doğrulandı.
Kaynakça
1. Ward, Jillian Ruth. Andrea Zani (1696–1757): Life and Works. Doktora tezi, University of Canterbury, 2010. Zani'nin biyografisi, eserleri ve el yazmaları üzerine temel akademik araştırma.
2. Capriccio Records. Andrea Zani: Complete Cello Concertos, C5145, 2013. Jill Ward'ın araştırmasını ve konçertoların yeniden keşfedilmesini ele alan albüm kitapçığı. Albüm kitapçığı (PDF)
3. Rummel, Martin. Zani: Complete Cello Concertos. Sanatçının kayıt sürecini ve eserlerle karşılaşmasını anlattığı yazı. Sanatçının anlatısı
4. Capriccio Records. Andrea Zani (1696–1757). Bestecinin yaşamı, Viyana bağlantısı, ölümü ve viyolonsel konçertolarının yeniden keşfi üzerine yayınevi tanıtımı. Capriccio'nun besteci tanıtımı
5. Naxos Music Group. Zani: Cello Concertos (Complete), C5145. Konçertoların eser numaraları, bölüm başlıkları, süreleri ve kayıt bilgileri. Ayrıntılı eser listesi
Yorumlar
Yorum Gönder