Ermenegildo del Cinque: Unutulmuş Bir Romalı

 

Müzik tarihinde bazen öyle isimlerle karşılaşıyorum ki, haklarında okudukça neden bugüne kadar pek tanınmadıklarını hem merak ediyorum, hem de duruma hayıflanıyorum. Ermenegildo del Cinque de onlardan biri. Üstelik hikâyesi yalnızca müzikle sınırlı değil. Roma'da yaşayan bir soylu, din adamı, şair, ressam ve tutkulu bir viyolonselci.

Lakin onu benim için çok önemli kılan detay viyolonsel için yazdığı sonatların sayısınınn muazzam oluşu!  

18.yüzyılda viyolonsel giderek daha bağımsız bir çalgı hâline geliyordu. Uzun süre müzik topluluklarında bas çizgisini güçlendirmekle görevli olan bu çalgı, artık kendi başına şarkı söylemeye, virtüozların elinde yeni olanaklarını göstermeye başlamıştı. Konçertoların efendilerinden Antonio Vivaldi muazzam viyolonsel konçertoları yazıyordu. Luigi Boccherini ise birkaç on yıl sonra çalgının repertuvarını olağanüstü biçimde genişletecekti.

Ama aynı dönemde Roma'da, viyolonsel için neredeyse durmaksızın beste yapan başka biri vardı: Ermenegildo del Cinque.

Del Cinque'nin doğum yılı konusunda kaynaklar tam olarak birleşmiyor. Bazı biyografiler 1700 yılını verirken, başka araştırmalarda 1690 dolayları belirtiliyor. Buna karşılık 1773 yılında Roma'da öldüğünü gösteren belgeler bulunuyor.

Soylu bir Roma ailesine mensuptu. Yaşamının önemli bir bölümünü Montecitorio yakınlarındaki aile sarayında geçirdi. Din adamıydı ama dönemin kültür yaşamına da yakından katılıyordu. Şiir yazıyor, resimle ilgileniyor, müzik toplantılarına gidiyor ve beste yapıyordu.

Roma o yıllarda yalnızca kiliselerin, sarayların ve antik kalıntıların şehri değildi. Aristokrat ailelerin evlerinde, akademilerde ve özel toplantılarda canlı bir müzik yaşamı sürüyordu. Profesyonel müzisyenlerle müzik tutkunu soyluların bir araya geldiği bu çevrelerde yeni eserler deneniyor, çalgıcılar birbirlerini dinliyor, besteler elden ele dolaşıyordu. Del Cinque de bu dünyanın içindeydi.

Onun hakkında elimizdeki en hoş belgelerden biri, ressam ve karikatürist Pier Leone Ghezzi'nin 10 Ekim 1737 tarihinde yaptığı bir çizim.

Ghezzi, Roma'nın müzik çevrelerini yakından tanıyordu. Del Cinque'yi çizmekle kalmamış, resmin altına onun hakkında birkaç satır da yazmıştı. Çok bilgili olduğunu, mükemmel fakat hayli zor müzikler bestelediğini ve viyolonseli olağanüstü güzel çaldığını anlatıyordu.

Bu satırlar sayesinde del Cinque'yi yalnızca adı eski nota kataloglarında geçen biri olarak değil, çağdaşlarının hayranlık duyduğu bir çalgıcı olarak da tanıyoruz.

Üstelik Ghezzi'nin düzenlediği müzik toplantılarına katılıyordu. Pazartesi günleri bir araya gelen müzisyenlerin arasında, del Cinque'nin kendi eserlerini seslendirdiğini düşünmek pek de uzak bir ihtimal değil.

Peki bu kadar iyi viyolonsel çalan birinin yazdığı müzikler nasıldı?

Del Cinque'nin günümüze ulaşan repertuvarında iki ve üç viyolonsel için sonatlar özel bir yer tutuyor. İki viyolonsel için yüzden fazla sonat bestelediği biliniyor. Üç viyolonsel içinse on sekiz sonatı korunmuş.

Bu sayılar bile başlı başına ilginç. Çünkü viyolonsel üçlüsü, bugün bile çok geniş bir özgün repertuvara sahip değil.

Üç viyolonselin bir araya geldiği müziği düşünelim. Aynı çalgıdan üç tane var ama her birinin ayrı bir görevi bulunuyor. Biri melodiyi başlatıyor, diğeri ona cevap veriyor. Üçüncüsü kimi zaman bas çizgisini taşıyor, kimi zaman öteki ikisinin arasına katılıyor. Roller değiştikçe sesler birbirine yaklaşıyor, uzaklaşıyor, bazen aynı düşünceyi sürdürüyor, bazen de farklı yönlere gidiyor. Bir bakıma üç kişinin konuşması gibi.

Del Cinque'nin sonatlarında da bu konuşmayı duyuyoruz. Eserler çoğunlukla dört kısa bölümden oluşuyor. Ağır bir başlangıcın ardından hızlı bir bölüm geliyor; sonra müzik yeniden sakinleşiyor ve canlı bir finalle sona eriyor. Ancak bu düzenli yapı, müziğin tekdüze olduğu anlamına gelmiyor. Del Cinque, özellikle ilk iki viyolonsel arasında sürekli bir diyalog kuruyor. Üçüncü çalgıysa bu diyaloğun temelini oluşturuyor.

Burada beni etkileyen şey, viyolonselin ses olanaklarının ne kadar iyi bilinerek kullanıldığı.

Ghezzi'nin anlattığı o usta viyolonselciyi, yazdığı notalarda da hissedebiliyoruz. Del Cinque, çalgının yalnızca kalın ve sıcak sesleriyle yetinmiyor; üst ses bölgesini de sık sık kullanıyor. Böylece viyolonseller bazen birbirlerinden ayırt edilmesi güç, iç içe geçmiş melodiler oluşturuyor.

Elbette bu müziğin yazıldığı ortamı da unutmamak gerek. Del Cinque profesyonel bir saray bestecisi değildi. Müzik onun için yalnızca bir meslek değil, yaşamının merkezinde duran bir uğraştı. Dönemin İtalyancasında kullanılan dilettante di musica ifadesi, bugünkü anlamıyla yetersiz bir amatörü değil, müzikle tutkuyla ilgilenen kişiyi anlatıyordu. Del Cinque'nin bu tanıma ne kadar uyduğunu, geride bıraktığı eserlerin sayısından da anlayabiliyoruz.

Ama hikâyenin biraz hüzünlü bir yanı var.

1773 yılında öldüğünde evinde müzik el yazmaları, kitaplar, çalgılar ve resimler bulunuyordu. Ölümünden sonra hazırlanan envanter, onun ne kadar zengin bir kültür dünyasına sahip olduğunu gösteriyor. Ne var ki bestelerinin büyük bölümü zamanla kayboldu.

Bugün müziğinin önemli bir kısmını, 19. yüzyılda çalışan koleksiyoncuların hazırladığı kopyalar sayesinde tanıyoruz. Bunlardan biri, Roma'da büyük bir müzik el yazmaları koleksiyonu oluşturan din adamı Fortunato Santini'ydi. Del Cinque'nin üç viyolonsel için yazdığı on sekiz sonatın günümüze ulaşmasında Santini'nin kopyaları belirleyici oldu. Bu notalar daha sonra Almanya'nın Münster kentindeki koleksiyona girdi. Yani Roma'da bestelenen müzik, bir koleksiyoncunun elinden geçerek Almanya'daki bir kütüphaneye ulaştı. Orada uzun yıllar bekledi ve sonunda yeniden müzisyenlerin önüne çıktı.

2022 yılında viyolonselci Ludovico Minasi ve arkadaşları, del Cinque'nin üç viyolonsel için sonatlarından bir seçki kaydettiler. Üstelik kayıt için seçtikleri yer de hikâyeye çok yakışıyordu: Roma'daki Palazzo Altemps'in tiyatrosu. Del Cinque'nin zamanında da müzik yaptığı bu mekânda, yaklaşık üç yüzyıl sonra eserleri yeniden seslendirildi. Bu ayrıntıyı özellikle seviyorum. Çünkü bazen bir bestecinin yeniden keşfedilmesi, yalnızca eski notaların okunmasıyla sınırlı kalmıyor. Müzik, bir zamanlar duyulduğu şehre, hatta aynı mekâna geri dönüyor.

Ermenegildo del Cinque bugün hâlâ çok tanınan bir besteci değil. Ama onun müziğini dinlerken, 18. yüzyıl Roma'sındaki küçük bir müzik toplantısını hayal etmek mümkün. Üç viyolonsel, birbirini dikkatle dinleyen üç müzisyen ve aralarında gidip gelen melodiler…

Aradan üç yüzyıl geçmiş olsa da sohbet devam ediyor.

Dinleme Önerileri

Del Cinque: Sonatas for Three Cellos

Ludovico Minasi, Cristina Vidoni, Teodoro Baù ve arkadaşları. Arcana, A528 (2022).

Del Cinque'nin müziğine başlamak için en uygun kayıt. Üç viyolonsel sonatlarından altısı ve iki viyolonsel için iki sonat içeriyor. 

1. Üç Viyolonsel için 9 No.lu Sonat, Si minör — Grave

Albümdeki en etkileyici başlangıçlardan biri. Üç çalgının seslerini birbirine nasıl bağladığını, müziğin ağır ilerleyen ilk bölümünde dinleyebiliriz.

2. Üç Viyolonsel için 11 No.lu Sonat — Vivace con brio

Del Cinque'nin daha canlı, hareketli ve oyunbaz tarafını keşfetmek için. Üç çalgı arasındaki karşılıklı konuşma burada özellikle belirgin.

3. Üç Viyolonsel için 17 No.lu Sonat, Sol minör — Adagio affettuoso

Daha içten bir anlatım arayanlar için. Viyolonsellerin aynı ses ailesinden gelmesine rağmen nasıl farklı müzikal kişilikler oluşturabildiğini duymak açısından güzel bir örnek.

4. İki Viyolonsel için Sonat, Re minör — Adagio con un poco di moto

Bu kez üç yerine iki viyolonsel var. Del Cinque'nin müziğinde diyalog fikrinin nasıl daha yalın bir biçime dönüştüğünü karşılaştırmak için.

Albümü ve eser listesini incele

Kaynakça

1. Erik Harms. “Preface”, Ermenegildo del Cinque: 18 Sonatas for Three Cellos. Amadeus Verlag, 2020. Sonatların yapısı, el yazmalarının geçmişi, Fortunato Santini koleksiyonu ve günümüze ulaşan eserler üzerine ayrıntılı bilgi. Önsözü oku (PDF)

2. Del Cinque ailesinin tarihini ele alan araştırma, De Cinque (2023), özellikle “The Abbé Ermenegildo del Cinque” bölümü. Bestecinin Roma'daki yaşamı, ailesi, Pier Leone Ghezzi'nin 1737 tarihli çizimi ve ölümünden sonra hazırlanan mal varlığı envanteri için önemli bir kaynak. Araştırmaya eriş.

3. Amadeus Verlag. 18 Sonatas for Three Violoncellos, editör Erik Harms, BP 2832–2836, 2020. Sonatların modern nota baskıları ve kaynak el yazmalarına ilişkin açıklamalar. Nota yayını ve editör bilgileri.

4. Staatsbibliothek zu Berlin / IMSLP. 3 Sonatas for 3 Cellos, Mus. ms. 3690. Del Cinque'nin üç sonatının 19. yüzyıldan kalma el yazması kopyası. Tarihî notaları incele.

5. Arcana / Outhere Music. Del Cinque: Sonatas for Three Cellos, A528, 2022. Ludovico Minasi öncülüğündeki kayıt ve albüm tanıtım notları. Albüm bilgileri.