Miguel de Irízar : Mektuplardaki Müzik
Bir bestecinin hayatını araştırırken bazen müziğinden önce başka bir şey dikkatimizi çeker. Bir mektup, eski bir defter, yıllardır açılmamış bir arşiv dosyası… Miguel de Irízar'ın hikâyesinde beni asıl ilgilendiren de böyle bir ayrıntı oldu
17.yüzyıl İspanya'sında yaşamış bu besteciden geriye yalnızca yüzlerce müzik eseri değil, tam 362 mektup kalmış. Üstelik bunlar, onun yazdığı değil, kendisine gönderilen mektuplar! İspanya'nın farklı şehirlerinde çalışan müzisyenlerden gelen, müzik alışverişini, iş arayışlarını, yeni besteleri ve dönemin gündelik mesleki sorunlarını anlatan yazışmalar.
Böyle bir arşiv, yalnızca bir bestecinin değil, bir dönemin müzik dünyasının kapısını açıyor.
Miguel de Irízar y Domenzáin, 1635 yılında İspanya'nın Navarra bölgesindeki Artajona'da doğdu. Babası taş ustasıydı. Müziğe nasıl başladığını kesin olarak bilmiyoruz. Ancak çocuk yaşta León Katedrali'nin korosuna girdiğini, daha sonra Toledo Katedrali'nde de şarkı söylediğini biliyoruz.
O dönemde katedral koroları yalnızca dinsel törenlere müzik sağlayan topluluklar değildi. Aynı zamanda çocukların müzik eğitimi aldığı, geleceğin bestecilerinin, orgcularının ve koro yöneticilerinin yetiştiği önemli kurumlardı.
Irízar da bu dünyanın içinde büyüdü.
Henüz yirmili yaşlarının başındayken, 1657 yılında Vitoria'daki Santa María Kilisesi'nin müzik yönetimini üstlendi. Burada yaklaşık on dört yıl çalıştı. Çocuklara müzik öğretti, kilise törenleri için eserler besteledi ve din adamı oldu.
1671 yılında ise yaşamının sonuna kadar sürdüreceği görevine, Segovia Katedrali'nin maestro de capilla makamına atandı.
Bu unvanı yalnızca koro şefi olarak çevirmek eksik kalır. Bir maestro de capilla, katedralin bütün müzik yaşamından sorumluydu. Koroyu yönetir, müzisyenlerin eğitimini üstlenir, repertuvarı belirler, gerektiğinde yeni eserler bestelerdi. Dinsel takvimin her önemli günü için uygun müziğin hazırlanması da onun görevleri arasındaydı.
Irízar'ın Segovia'daki yılları son derece verimli geçti. Günümüze ulaşan eserlerinin sayısı yaklaşık 1.200 olarak veriliyor. Ayin müzikleri, motetler, ağıtlar, ilahiler ve İspanyolca dinsel şarkılar bu geniş repertuvarın parçaları.
Burada biraz durup Segovia'ya bakalım.
Madrid'in kuzeybatısındaki bu tarihî Kastilya şehri, çoğumuzun aklına önce Roma su kemeriyle gelir. Oysa Segovia'nın siluetinde bir başka görkemli yapı daha yükselir: Segovia Katedrali. Resmî adıyla Nuestra Señora de la Asunción y San Frutos Katedrali, İspanya'da geç Gotik mimarinin son büyük örneklerinden biridir. Yapımına 1525 yılında başlanmış, ancak katedral 1768'de kutsanmıştır. Yani Irízar burada görev yaptığı sırada yapı henüz bütünüyle tamamlanmamıştı. Yüksek tonozları, ince sütunları ve görkemli kulesiyle Segovia'nın bu büyük yapısına boşuna “Katedrallerin Hanımefendisi” denmiyor. Üstelik bugün bile İspanyol müzik tarihinin önemli hazinelerinden birini barındırıyor: Orta Çağ'dan itibaren birikmiş el yazmaları ve binlerce müzik eseri. Irízar'ın besteleri de bu arşivin en değerli bölümlerinden birini oluşturuyor.
Irízar'ın müziğinde özellikle dikkat çeken özelliklerden biri, çok korolu yazı tekniği.
İspanyol Barok müziğinde önemli bir yer tutan policoralismo, yani çok koroluluk, farklı ses gruplarının birbirlerine cevap vermesine dayanıyor. Bazen iki, bazen daha fazla koro, kilisenin farklı noktalarından sesleniyormuş gibi düşünülebilir.
Bir grubun söylediği müzik diğerinde yankılanır, sesler birleşir, ayrılır, yeniden karşılaşır. Özellikle büyük katedrallerin akustiği düşünüldüğünde bu müziğin nasıl bir etki yaratabileceğini hayal etmek zor değil.
Irízar, yedi, dokuz, on bir ve daha fazla ses için yazdığı eserlerle bu geleneğin önemli temsilcilerinden biri oldu.
Ancak onun müziği yalnızca görkemli Latince ayinlerden oluşmuyor.
İspanyol Barok döneminin en ilginç türlerinden biri olan villancico, Irízar'ın eserlerinde de önemli bir yer tutuyor. Bugün bu sözcük çoğunlukla Noel şarkılarını çağrıştırsa da 17. yüzyılda villancicolar çok daha geniş bir dinsel kutlama repertuvarına sahipti.
Üstelik bu eserler çoğunlukla Latince değil, İspanyolca yazılıyordu. Halkın konuştuğu dile, dans ritimlerine, gündelik hayatın canlılığına daha yakındılar.
Irízar'ın Ay falailá, Quedito, pasito ya da Oiga, diga gibi başlıklar taşıyan eserlerini dinlediğimizde, ciddi katedral müziğinin yanında ne kadar hareketli ve renkli bir dünya bulunduğunu da keşfediyoruz.
Gelelim o mektuplara.
Segovia Katedrali'nin arşivinde korunan 362 mektup, 1663 ile 1684 yılları arasına tarihleniyor. Müzisyenler birbirlerine yeni eserler gönderiyor, nota kopyaları istiyor, boşalan görevlerden haber veriyor, yetenekli öğrencileri tavsiye ediyor.
Bu yazışmalar bize 17. yüzyıl müzik dünyasının düşündüğümüzden çok daha hareketli olduğunu gösteriyor. Bir şehirde bestelenen eser başka bir katedrale ulaşıyor, orada yeniden seslendiriliyor, bazen değiştirilerek başka bir topluluğun repertuvarına giriyor.
Bugün müziğin dolaşımını kayıtlar, yayınlar ve dijital platformlar üzerinden düşünüyoruz. Oysa Irízar'ın döneminde bu dolaşımın önemli araçlarından biri mektuplardı.
Ve şimdi hikâyenin en sevdiğim ayrıntısına geliyoruz.
1678 yılında Irízar, kendisine gönderilmiş bazı mektupları bir araya getirerek bir tür çalışma defteri oluşturmuş. Mektupların boş kalan kenarlarına müzik taslakları yazmış.
Bir bestecinin, meslektaşından gelen mektubun kenarında yeni bir eser üzerinde çalıştığını düşünün.
Kâğıdın bir bölümünde bir müzisyenin haberi, diğer bölümünde henüz tamamlanmamış notalar…
Bu küçük ayrıntı, Irízar'ı benim için bir anda çok daha yakın bir insan hâline getiriyor. Çünkü karşımızda yalnızca tarih kitaplarında adı geçen bir katedral bestecisi değil, elindeki kâğıdı değerlendiren, çalışan, deneyen, yazan bir müzisyen var.
Miguel de Irízar, 1684 yılında Segovia'da hayatını kaybetti. Müziklerinin büyük bölümü uzun süre katedral arşivinde kaldı.
Neyse ki 20. yüzyılın sonlarından itibaren İspanyol Barok müziğine duyulan ilgi, onun eserlerinin yeniden araştırılmasını sağladı. Müzikolog Matilde Olarte Martínez, Irízar'ın yazışmalarını ve eserlerini ayrıntılı biçimde inceledi. Alicia Lázaro ise Segovia Katedrali arşivindeki müziklerin günümüz dinleyicisine ulaşmasında önemli bir rol oynadı.
2005 yılında yayımlanan Ecos y afectos albümü, Irízar'ın müziğini tanımak isteyenler için güzel bir kapı aralıyor.
Dört yüzyıla yakın bir zaman geçmiş.
Mektupları yazanların da alanların da sesleri çoktan susmuş. Ama o kâğıtların kenarlarına düşülmüş notalar hâlâ okunabiliyor.
Ve bazen bir besteciyi yeniden keşfetmek için, yalnızca bir mektubun sayfasını çevirmek yetiyor.
Dinleme Önerileri
Bu kez tek bir albümden üç farklı eser seçtim. Ecos y afectos kaydı, Capilla Jerónimo de Carrión topluluğunun Alicia Lázaro yönetimindeki yorumlarını içeriyor. 2004'te Segovia'da kaydedilen albüm, 2005'te Verso etiketiyle yayımlandı (VRS 2024).
1. Ay falailá — Tonos a la Navidad
Irízar'ın canlı ve ritmik dünyasıyla tanışmak için. İspanyol Barok müziğinin yalnızca ağırbaşlı dinsel eserlerden oluşmadığını hatırlatan bir parça.
2. Misa a seis voces — Kyrie
Altı sesli yazının iç içe geçen çizgilerine kulak vermek için. Irízar'ın kontrpuan ustalığını daha ciddi bir müzik ortamında duyabiliriz.
3. Oiga, diga — Jácara al Nacimiento
Albümün en ilginç duraklarından biri. Jácara türünün hareketli karakteri, dinsel bir konunun ne kadar farklı bir müzik diliyle anlatılabileceğini gösteriyor.
Ecos y afectos – albümü dinleAlbümün bütün eserlerini ve sürelerini incele
Kaynakça
1. Olarte Martínez, Matilde. Miguel de Irízar y Domenzáin (1635–1684?): Biografía, epistolario y estudio de sus lamentaciones. Universidad de Valladolid, 1996. Bestecinin yaşamı, mektupları ve ağıtları üzerine temel araştırma.
2. Olarte Martínez, Matilde. “Aportaciones de la correspondencia epistolar de Miguel de Irízar sobre música y músicos españoles durante el siglo XVII.” Cuadernos de Arte de la Universidad de Granada, 26 (1995), s. 83–96. Makaleyi incele
3. Cashner, Andrew A. “Bringing Heavenly Music Down to Earth: Global Exchange and Local Devotion at Segovia Cathedral, 1678.” Music & Letters, 103/1 (2022), s. 27–59. Irízar'ın mektupları yeniden kullanarak oluşturduğu nota defteri ve villancico besteleme süreci üzerine önemli bir araştırma. Akademik makale
4. García Garmilla, Patxi. Miguel de Irízar'ın yaşamı ve eserleri üzerine çalışma. Estudios Segovianos, LIV, sayı 111 (2012). Araştırmayı oku (PDF)
5. ERESBIL – Archivo Vasco de la Música. “Miguel Irizar (1635–1684).” Bestecinin biyografisi, eserleri ve ilgili akademik yayınlar. ERESBIL biyografisi
6. Catedral de Segovia. “Historia” ve “Archivo musical.” Katedralin mimari tarihi ve müzik arşivi üzerine resmî bilgiler. Katedralin tarihi · Müzik arşivi
7. Irízar, Miguel de. Ecos y afectos. Capilla Jerónimo de Carrión, yönetim: Alicia Lázaro. Verso, VRS 2024, 2005. Albümün eser listesi ve kayıt bilgileri. Albüm bilgileri
Yorumlar
Yorum Gönder